İSPANYOL DEVRİMİ VE İÇ SAVAŞI SIRASINDAKİ TARIMSAL KOLEKTİFLER HAKKINDA GERÇEKÇİ BİR YAKLAŞIM

 

İspanya İç Savaşı sırasında kolektifleştirme olgusunun tarihi, daha başlangıcından itibaren tartışmalı bir mahiyet arz etmiştir. Anarşizme sempati duyan ve Komünizme husumet besleyen çağdaş gözlemciler, işçi ve köylü kolektiflerine ilişkin ilk anlatıları kaleme aldılar. Bunu izleyen Cumhuriyetçi ve Komünist yazarlar ise, büyük ölçüde mazur gösterici (apologetik) bir nitelik taşıyan bu literatürü ya büsbütün görmezden geldiler ya da peşinen değersizleştirdiler. 1960’larda Yeni Sol’un yükselişi, devrimci tecrübeye yönelik ilgiyi ve empatiyi yeniden canlandırdı. Özellikle Noam Chomsky’nin polemik mahiyetindeki makalesi, tartışmayı yeniden alevlendirdi. Chomsky, liberteryen selefleriyle paralel biçimde, iç savaş sırasında anarşistlerin başarılarının hem liberaller hem de Komünistler tarafından örtbas edildiğini ileri sürmekteydi. Chomsky, söz konusu kolektiflerin “iktisadî bakımdan başarılı” olduğuna dair hiçbir tereddüt taşımıyor; kolektiflerin karşılaştığı güçlükleri ise devletin düşmanca tutumuna ve bunun kaçınılmaz sonucu olarak finansman kredilerinin kısıtlanmasına atfediyordu. Chomsky’nin Yeni Sol perspektifi—tartışmaya açık olmakla birlikte—kolektifler meselesine dönük taze bir ilginin göstergesi idi.

Bunu, özgün araştırmaya dayanan daha akademik anlatılar izledi. Bazı araştırmacılar, ciddi tahkiki, çoğu zaman 1960’ların idealizmiyle irtibatlandırılan siyasal kaygılarla mezcederek sürdürdüler. 1980’lerde ise, yakın zamanda erişime açılmış arşivlerden elde edilen yeni belgelerle teçhiz edilen İspanyol akademisyenler, konuyu daha eleştirel bir mesafeyle ele aldılar. Bu araştırmacılar, kolektifleştirmenin zorluklarına ve ikilemlerine nüfuz eden yerel yahut bölgesel bir yaklaşımı benimsediler. En az bunun kadar mühim olmak üzere, “yukarıdan” geleneksel siyasal tarih anlatısından uzaklaşıp “aşağıdan” toplumsal tarih istikametine yönelmeye başladılar.

Aşağıdaki sayfalar, tarih yazımındaki bu yakın eğilimi, Aragón, Katalonya ve Valensiya’daki tarımsal kolektiflere odaklanarak geliştirmeyi hedeflemektedir. Aragón, bir tarım tarihçisinin “İç Bölge” (Interior) olarak nitelediği alanın bir parçasıdır; bu alan, nispeten geri bir tarımsal yapı, düşük toprak verimliliği ve düşük emek verimliliği ile karakterizedir. Buna karşılık Akdeniz bölgesi—Valensiya ile Katalonya—daha modern ve daha piyasa yönelimli bir nitelik taşımaktaydı. Cumhuriyet’in görevi, bu kırsal ekonomileri kentsel ve askerî sektörlerle irtibatlandırmak, diğer bir ifadeyle bu sektörler arasında işlevsel bir iktisadî eklemlenme tesis etmekti. Kentsel alan ile kırsal alan arasındaki çatışmanın çözülememesi, Cumhuriyet’in zaferini güçleştirmiş; hatta, imkânsız kılmasa bile, en azından son derece müşkül hâle getirmiştir.

Bu bulgular, askerî ve sivil arşivlerden derlenmiş; şimdiye dek görece az kullanılmış çeşitli birincil kaynaklara dayanmaktadır. Kolektiflerin toplantı tutanakları, parti ve sendika yetkililerinin mektupları, hükümet müfettişlerinin raporları ve askerî subayların anlatıları, köylülerin iktisadî performansına yeni bir ışık tutacaktır.

 

KOLEKTİVİZASYON

 

Temmuz 1936’da iç savaşın patlak vermesini müteakip derhâl, Cumhuriyet bölgesindeki köylüler “faşist”lerin ve burjuvaların topraklarına el koydular. Fransız Devrimi’nde olduğu gibi, mülkiyet senetleri ile çeşitli belgelerin neşeli şenlik ateşlerinde yakılması manzarası, eski iktisadî düzenin sona erişini simgeleyen bir gösterge işlevi gördü. İspanya’nın büyük sendikalarından biri olan Confederación Nacional del Trabajo (CNT), kural olarak toprağın kolektif mülkiyetini ve kolektif işletimini tercih etmekteydi. En mühim rakibi olan Unión General de Trabajadores (UGT) ise kolektifleştirme konusunda daha mütereddit bir tutum sergiliyordu. UGT’nin bazı üyeleri CNT taraftarları kadar hevesli iken, diğer bir kısmı—İspanya Komünist Partisi (PCE) ile onun Katalan muadili (PSUC) tarafından etkilenmiş olarak—akıllıca olmadığını düşündükleri devrimci deneylere karşı çıkıyordu.

Kolektifleştirme teması, “liberteryen” bir çağrışım taşıdığı için tarihçileri büyülemiş olsa da, kolektifleştirme, Cumhuriyet bölgesinde dahi azınlık mahiyetinde bir olguydu. Cumhuriyet bölgesindeki toprağın yalnızca yüzde 18,5’i kolektifleştirildi (ve elbette Milliyetçi bölgede bunun hiçbiri). Dolayısıyla İspanya’daki bireyci küçük mülkiyet düzeni, özellikle aynı dönemde Sovyet tarımında devlet güdümlü kolektifleştirmeyle mukayese edildiğinde, ezici ölçüde mühim olmaya devam etti. Üç yüz binden fazla İspanyol köylüsü, şu veya bu biçimde toprak edindi. Bunların yarısı Albacete, Ciudad Real, Cuenca, Toledo ve Madrid vilayetlerinde yaşıyordu. Merkez bölgede toprak reformunun kapsamı, muhtemelen, 1936 ve 1937’de bu bölgenin Milliyetçi kuvvetlerin tekrar eden taarruzlarına neden direndiğini açıklamaya yardımcı olur. Mart 1937’de Komünist tarım bakanı Vicente Uribe, toplam İspanyol tarım arazilerinin yaklaşık yüzde 9’unun köylülüğe dağıtıldığını ilan etti. Yıl sonunda Komünist basın, özel mülkiyete konu olan arazilerin üçte birinden fazlasının yeniden dağıtıldığını ya da müsadere edildiğini iddia ediyordu. Parti, köylülerin büyük ölçüde bireysel kullanım lehine tercihte bulunduğunu ileri sürdü. Bu iddia salt propaganda değildi.

Katalonya’da kolektifler, orta ve küçük mülk sahiplerinden oluşan bir denizin içinde adeta adacıklar mesabesindeydi. Generalitat’ın (Katalan bölgesel hükümeti) 1936 sonundaki bir soruşturması, yalnızca altmış altı yerleşim yerinin kimi kolektivist tedbirlere başvurduğunu; buna karşılık bini aşkın belediyenin hiçbir kolektivist uygulama benimsemediğini ortaya koydu. Mevcut olan görece az sayıdaki kolektifin ise, anlaşıldığı kadarıyla, küçük mülk sahipleri tarafından teşkil edildiği görülmektedir. Generalitat’ın 5 Ocak 1937 tarihli kararnamesi, 18 Temmuz 1936 itibarıyla toprağı ekip biçmiş olanlara resmî ve hukuken tanınmış bir intifa hakkı tanıyarak aile çiftliğini tahkim etti.

Hatta, sözde en devrimci ve en anarşist bölgelerden biri sayılan ve CNT’nin çoğu kez solun baskın örgütü olduğu Aragón’da dahi, toprağın büyük kısmı kolektifleştirilmedi. Ortak mülkiyeti teşvik eden yahut zorlayan milislerin mevcudiyetine rağmen, bölge toprağının muhtemelen ancak yüzde 40’ı kamulaştırıldı. Şubat 1937’de 275 Aragón kolektifi toplam 80.000 üyeye sahipti; Haziran’da 450 kolektif 180.000 üyeyi kapsıyordu ki bu sayı, Cumhuriyet bölgesindeki Aragón nüfusunun beşte ikisinden daha azına tekabül ediyordu.

Kolektifleştirme hem kendiliğinden (spontane) hem de irade dışı (gönülsüz) biçimlerde vuku buldu. “Faşist”lere yönelen terör ve suikast atmosferi, radikal otoriteler karşısında itaatkârlığı teşvik ediyordu. Kentli militanlardan—çoğu kez Barselona’daki CNT sendikalarından—müteşekkil milisler Aragón boyunca yürüyerek, kendi liberteryen komünizm yahut sosyalizm tasavvurlarını dayattılar. Bu milisler, kolektiflerin birlikleri beslemenin en iyi yolu olduğuna inanıyorlardı. Milis sütunları, yerel militanlığı tahkim etmekteydi; zira yerel militanlık, çoğu durumda, tek başına kolektifleştirmeyi gerçekleştirecek ölçüde güçlü değildi. Hatırı sayılır sayıda mülk sahibi, ortakçı, kiracı ve bracero (gündelik tarım işçisi) kolektiflere katılmaya mecbur bırakıldıklarını yahut zorlandıklarını hissetti. Bazı kasabalarda daha varlıklı mülk sahipleri, mülkiyetlerine yönelik tehdide; ayrıca kimi köylerde ücretli emek çalıştırmanın yahut kolektiflerin dükkânlarından alışveriş yapmanın yasaklanmasına—ki bu yasaklar fiilen tatbik ediliyordu—husumet beslediler. Bu mülk sahipleri, bazı pueblolarda nüfusun çoğunluğunu kayda geçiren kolektifin, üye olmayanlara karşı boykot eğilimi gösterdiğini tecrübe ettiler. Bir anarko-sendikalist kaynak, “kolektife katılmak istemeyen küçük mülk sahiplerinin … hayatta kalabilmek için güç bir mücadele vermek zorunda kaldığını” bildiriyordu. Aragón ve Valensiya’da birçok bireyci köylü, CNT veya UGT’den birine mutlaka üye olmaya zorlandı. Para cezası ve yaptırımlardan oluşan bir sistem, yeni üyeleri toplantılara katılmaya mecbur kılıyordu. Zaman zaman gerilimler alenî biçimde patlak verdi. Huesca’daki Albelda’da 2 Ocak’ta, mülk sahipleri ile “hırsız” olarak nitelenen bir antifaşist komite arasındaki sürtüşmeler, mülk sahiplerinin sokak gösterisini tetikledi. Misilleme olarak birkaç gösterici hapsedildi.

Teruel’de doksan nüfuslu küçük Cabra de Mora kasabasında, müreffeh ortakçılar (masaderos)—muhtemelen uzun süreli kira sözleşmeleri ellerinde bulunan kişiler—hasımlarına göre kendi “feodal lordları”na sempati duyuyorlardı. Bu ortakçılar kolektifleştirmeye şiddetle karşı çıktılar. Bu kasaba münferit bir istisna değildi. Başka yerlerde de, mülksüzlere uzun vadeli yahut avantajlı sözleşmeler sunan nüfuzlu toprak sahipleri, sadık destekçiler yaratabilmekteydi. Kolektif tarımın savunucuları, ortakçıların toprağına el koymak için Aragón polisini çağırmak zorunda kaldılar. Buna karşılık ortakçılar köyü terk edip bir milis reisinin liderliği altına girdiler. Aragón’da köylülerin ezici çoğunluğu kısa vadeli kira sözleşmeleriyle toprağı işletiyor ve bir miktar mülke sahip bulunuyordu; fakat bu mülk, ailelerini doyurmaya yahut iktisadî güvence sağlamaya yetecek ölçüde değildi.

Aragonlu Komünist yetkililer, kuşkucu bir tonla, “küçük burjuvazinin, medierosun [yoksul ortakçılar] ve kiracıların (arrendatarios) … devrimci bir ruha sahip olmadığını; sendikalara veya partilere yazıldılarsa bunun, son bir yılda Aragón’a hükmetmiş unsurların (yani anarşistlerin) saldırılarına ve yağmasına karşı kendi küçük mülk kırıntılarını ve dar çıkarlarını savunmak için olduğunu” gözlemlediler. Aragonlu Komünistler, en azından kendi aralarındaki mahrem değerlendirmelerde, kırsal proleteryanın önemli bir kesiminin siyasetine daha fazla hürmet göstermiyorlardı: “Sendikada olmayan gündelikçiler, her zaman kırsal patronların (caciques) kölesiydi. Sefil ücretlerini kaybetmekten yahut hapse atılmaktan korkuyorlardı.” Huesca’daki Monzón’un “kitleleri” ise “son derece yönünü kaybetmiş”ti. Hatta, el konulması ihtimalinden korktukları birkaç eşyaya sahip olan bazı bracerolar bile CNT kolektiflerine katılmaya ilgi duymuyordu. Devrimin erken döneminde bracerolar, gelecekteki kolektifleştirme planlarından ziyade Temmuz ve Ağustos aylarına ait geriye dönük ücret alacaklarını tahsil etmeye daha fazla odaklanmıştı.

Bu itibarla kolektifleştirmenin belirli bir kısmı zorla yürütülmüştür. Öte yandan, Sovyet emsaline—güçlü bir devletin köylüleri kelimenin tam anlamıyla silah zoruyla birleşmeye mecbur ettiği tecrübeye—kıyasla İspanyol kolektifleştirmesi, genel hatlarıyla daha ziyade kendiliğinden ve geniş ölçüde gönüllü görünmektedir. Hiç kimse, İspanyol köylülerinin köy hayvanlarını kitlesel biçimde boğazladığını rapor etmemiştir. Birçok kırsal İspanyol, komünizmin veya sosyalizmin çeşitli biçimlerinin vaat ettiği “iyi hayatın refah-devleti imgesi” tarafından cezbedilmiş olabilir. Daha yoksul köylüler, kolektifleştirmenin kent işçilerinin elde ettiği türden bazı “imtiyazlar” üretebileceğini düşündüler. Bu ihtimale bir şans tanımaya razıydılar.

 

ARAGÓN KOLEKTİFLERİNİN TASFİYESİ

 

Komünistler ve onlara müzahir tarihçiler, CNT ile onun takipçilerinin köylüleri verimsiz (üretken olmayan) kolektiflere cebren soktuğunu ileri sürmüşlerdir. Bu itibarla 1937 yazında, Halk Ordusu’nun PCE’nin hâkimiyetindeki birlikleri, Cumhuriyet hükümeti kolektifleri Haziran 1937’de yasallaştırmış olmasına rağmen, Aragón kolektiflerine saldırıp onları dağıtma konusunda kendilerinde tam bir hak gördüler. Komünistler, örneğin Albalate de Cinca’da ve Huesca’daki Poleniño’da, kolektivistlerin ağaçları tahrip ettikleri ve üretimde keskin düşüşlerden sorumlu oldukları yönünde somut ithamlarda bulundular. Milislerin Battalion Largo Cabellero’ya yazılmış mensupları, memleketleri Teruel’deki Cantavieja’nın CNT’nin hâkimiyetindeki belediye meclisini, küçük toprak sahiplerini kolektiflere zorla sokmakla ve “liberteryen komünizm”i dayatmak amacıyla kendi dost ve aile çevrelerinin mülklerini kamulaştırmakla suçladılar.

Kötü idare ve yolsuzluk nedeniyle, Cantavieja’da et tedariki ile hayvan varlığı ortadan kaybolmuş, köyde gıda kıtlığı baş göstermişti. “Terör”e son vermek üzere beş milis, köylerine dönüp meclis üyelerini vurmayı planladı. Belediye meclisi ise suçlamaları reddetti ve CNT ile FAI’nin (Federación Anarquista Ibérica) hâkim olduğu Aragón Konseyi’nin talimatları doğrultusunda hareket ettiğini ileri sürdü. Meclis üyeleri, etin azalmasının kendi kamulaştırmalarından değil, milis sütunlarının aşırı tüketiminden kaynaklandığını savundular. PCE’nin hâkimiyetindeki ordunun dayattığı yeni politikalar, özel mülkiyet lehine daha elverişliydi; bu politikalar, bazı mülk sahiplerini kolektiften topraklarını geri almaya teşvik etti. Bölgesel ölçekte karşı-devrimci ve muhafazakâr köylüler galip geldi.

Kolektiflerin dağıtılması, büyük ölçüde, hükümetin 11 Ağustos’ta ilân ettiği Aragón Konseyi’nin feshiyle eşzamanlı gerçekleşti. Anarşistler ise Komünistlerin, antifaşist militanları hukuksuz biçimde hapsettiklerini ve üretimi sekteye uğrattıklarını ileri sürerek karşı-ithamda bulundular. Birçok köyde CNT militanları hapsedildi yahut kaçmaya mecbur bırakıldı. Ekim 1937’de CNT Köylüler Sendikası, Aragón’daki 600 militanının hâlâ tutuklu bulunduğunu tahmin ediyordu. Komünist esinli baskı, ülke çapına yayıldı. Kastilya ve La Mancha’da Merkez CNT Köylü Federasyonu, kendisini savunabilmek için üyelerinden kayda değer mali katkılar toplamak zorunda kaldı. Liberteryenlerle Komünistler arasındaki gerilimler 1938’e kadar sürdü. Baskı, bazı kolektifleri hatırı sayılır bir süre boyunca lidersiz bıraktı. CNT aktivistlerinin yokluğunun, statükoyu ve kimi durumlarda üretimi bozduğu söyleniyordu. Bu şaşırtıcı değildir; zira bir yılı aşkın işletimden sonra, pek çok köylü kolektifle bir tür modus vivendi (fiilî uzlaşma düzeni) kurmuştu.

Aragón köylülerinin temel kaygısı, sosyalist yahut liberteryen bir gelecek inşa etmekten ziyade, kolektifleri kendi amaçları doğrultusunda kullanmaktı. Örneğin geniş bir ailenin üyeleri, cemaatçi ilkelerine inandıkları için değil, kolektifin erzak tahsisinden yararlanmak için kolektife katılabiliyordu. Anarşist ve Komünist itham ve karşı-ithamlarının soğukkanlı bir değerlendirmesi, her iki tarafın da belirli ölçüde haklı olduğu sonucuna götürür: birinciler, kolektifleri başlatmak için hukuka aykırı zor kullanmış; ikinciler ise onları yok etmek için aynı biçimde zor kullanmıştır. Tuhaf olan şudur ki, bazı CNT ve FAI militanları dahi Komünist eleştirileri tekrar ettiler. 1937 yazına gelindiğinde Aragón Konseyi, “bireyciler”i üye olarak kalmaya zorlamanın karşı üretken (counterproductive) olduğunu idrak etmişti. Bu tarihe kadar, söz konusu bireycilerin birçoğu kolektifleri zaten terk etmişti. Bu kopuşlar, mülkiyet hakları bakımından çetrefil problemler doğurdu; çünkü eski kolektivistlerin genel çabaya ne ölçüde toprak ve özellikle emek katkısı sunduklarını tespit etmek kimi zaman güçtü. Örneğin İspanyol kolektifleri—Sovyet örnekleri gibi—kolektife “bağışlanmış”, kolektif tarafından ekilip biçilmiş ve ardından eski sahibi tarafından geri alınmış bir tarlanın mahsulünün kime ait olacağı sorunuyla yüzleşmek zorunda kaldılar.

Kolektifleştirmenin üzerinden bir yıldan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen, bir FAI üyesi, köylülerin hâlâ “maddeci” ve “medeniyet dışı” kaldığından şikâyet ediyordu. Anarşistler açısından, bencilce davranan işçileri eğitme “acı verici görevi” sürmekteydi. Komünistlerin artan nüfuzu ve mülk sahibi köylülerle kurdukları ittifak, bu bölgede ayakta kalmış az sayıdaki kolektifi de aşındırdı. Tarihçiler, kendi hesabına çiftçilik yapmak üzere kolektiflerden ayrılmak isteyen “bireyciler” ile toprağın müşterek biçimde yönetimini savunan “kolektivistler” arasındaki gerilimlerin altını çizmişlerdir. Bazı kasabalarda toplumsal tablo öngörülebilirdi: küçük mülk sahipleri bağımsızlık istiyor; mülksüzler ise kolektifi desteklemeyi tercih ediyordu.

Teruel’deki Castellote’nin en yoksul köylüleri, Komünist esinli değişikliklerin kolektifi tahrip ettiğini ve kolektifi, eski mülk sahiplerine mülk iadesine zorladığını belirterek Aragón valisine itiraz ettiler. Neredeyse tüm köyün mülkiyetine sahip olan dört-beş tepkisel (reaksiyoner) gıyabî toprak sahibi, köy üzerindeki denetimi yeniden ele geçirmişti. Bu toprak sahiplerinin ortakçıları (medieros), ekim yapma üzerindeki münhasır hakkı tekrar kazanmış; böylece “köyün yarısını mülksüzleştirip onu geçim araçlarından yoksun bırakmışlardı.” Tümü sağcı olan tüccarlar, ticaret tekellerini yeniden tesis ettiler. İspanya’nın diğer bölgelerindeki varlıklı çiftçiler, ürünlerini kolektif üzerinden pazarlamaya mecbur bırakılmalarından ve Tarım Reformu Enstitüsü’nün (IRA) kredilerinden daha az ölçüde yararlandırılmalarından hoşnut değildi. Öte yandan, Ağustos 1937’de kararlaştırılıp Eylül 1938’e kadar yürürlükte kalan, Cumhuriyet’in resmî kira ödeme moratoryumu, büyük yahut küçük, hiçbir toprak sahibinin takdir edebileceği bir uygulama değildi.

 

KOLEKTİF BENCİLLİK

 

Kolektifleştirmeye ilişkin mücadelelerin birçok köyde tartışmanın merkezî meseleleri teşkil ettiği kuşkusuzdur; ne var ki bu çatışmalar, başka bir boyutu da görünmez kılmıştır. Kolektifler, yerel ölçekte örgütlü bir bencillik biçimini beslemiş ve kurumsallaştırmıştır. Bu yerel dayanışma, Komünistlerin Aragón’a “süpürürcesine” girişinden sonra dahi hatırı sayılır sayıda köylünün kolektiflere bağlı kalmayı sürdürmesini açıklamaya yardımcı olur. Valensiya ve Kastilya gibi diğer bölgelerde ise, 1937 ve 1938’de kolektiflerin sayısı artmıştır. Müreffeh kolektifler, daha az varlıklı olanlara yardım etmeyi sıklıkla reddetmiştir.

Devrimin erken safhasında bazı tarımsal kolektifler hızla kendi kendine yeterlilik çizgisine yönelmiştir. Kolektiflerin özerkliği, CNT lideri Horacio Prieto’nun ifadesiyle, “kalıcı egoizm”e dönüşmüştür. İronik biçimde, sosyalist yahut liberteryen bir geleceğin parçası olarak görülen kolektifler, çoğu kez daha eski bir dönemin kendi kendine yeterlilik rejimine geri dönüşü teşvik etmiştir. Aragón Konseyi’nin iktisat bakanı, Aragón köylerinin giderek artan “otarkik niteliğinden” şikâyet ediyordu. Bu şikâyetin, bizzat kendisi otarşi tesis etmeye teşebbüs etmekle itham edilmiş bir konseyin görevlisinden gelmesi paradoksaldır.

Kolektifler, ellerindeki araçları paylaşmayı inatla reddederek ağır bir ulaştırma kıtlığını daha da şiddetlendirmiştir. Örneğin şeker işleme tesislerine sevk edilmesi gereken pancarlar, nakliye ve kap kıtlığı nedeniyle tarlada bırakılmış ve nihayetinde hayvan yemi olarak kullanılmıştır. Yerel bağımsızlık ve egoizm, bilgi derlemeyi de fiilen imkânsız kılmıştır: “Tüm çağrılarımıza rağmen köylerde hiç kimse, kelimenin tam anlamıyla hiç kimse” istatistikî bilgi taleplerine cevap vermemiştir. Aragón Konseyi’nin 28 Ocak 1937’de, bildirilmeyen tüm stoklara el koymakla tehdit etmesine rağmen, bilgi akışı kayda değer ölçüde düzelmemiştir. Zaman zaman bölgesel hükümet tehdidini fiilen hayata geçirerek, kooperatiflere veya kolektiflere ait olsa bile, izinsiz mallara el koymuş ve maliklerine para cezası kesmiştir.

İstatistik sunmayı reddetme ve malları gizleme pratiği, köylerin ve kolektiflerin borç ödemekten kaçınmasına imkân vermiştir. Borç ve israfın “en tipik vakası”, Huesca’daki Angüés köyüydü: bu köy, büyük miktarda gübre için önemli krediler almış; fakat borçlanarak edindiğinin yalnızca üçte birini kullanmıştır. Kasaba hem gübreyi hem de taşımacılık imkânlarını müsrifçe heba etmiştir. Kolektivistler, piyasa fiyatının altında sağlanan sübvansiyonlu ekmek ve diğer kalemleri büyük miktarlarda israf etmişlerdir. Bireysel kolektivistlerin şahsî borç birikimlerini ödemeleri dahi çoğu kez zor kullanılarak sağlanabilmiştir.

Köylülerin gelir ve bilgi sağlamaya yönelik isteksizliği, çeşitli korkulardan beslenmekteydi. Daha önce görüldüğü üzere, campesinolar, kendi emeklerinin ürünlerinin ölçüsüz biçimde müsadere edilebileceğini düşünmekteydi. Kolektifler gibi sendika yerel şubeleri de üretime ilişkin güvenilir istatistikler sunamıyor—yahut sunmak istemiyordu. İspanyol Cumhuriyetçileri, Bolşeviklerin öğrenmiş olduğu gibi, “sınıf savaşının öncelikle bilgi için verilen bir savaş” olduğunu tecrübe ederek kavradılar. Sendika görevlileri ile kolektivistler arasındaki husumet karşılıklıydı. Köyler—kimi zaman haklı gerekçelerle—sendika görevlilerinin kendilerini sömüreceğinden korkuyordu.

Merkez CNT’nin Tarım Şubesi’nin başındaki, Kastilya’daki otlatma düzenini reforme etmek isteyen bir veteriner, kendinden önceki birçok tarım reformcusuna benzer biçimde, köylülerin “azami ölçüde cahil”, “alışkanlıklarına saplanmış” ve “modern tekniklere” dirençli olduğu sonucuna vardı. Liria’daki CNT kolektivistleri de, kendi köylülerinin “cehalet” ve “egoizm”inden yakınmaktaydı.

İspanyol tecrübesi hiçbir surette tekil değildi. İç savaşları sırasında Fransız Jakobenleri ve Rus Bolşevikleri, kırda merkezkaç kuvvetleri denetim altında tutma bakımından benzer problemlerle karşılaşmışlardı. Her iki hareket de yerelciliğe karşı ancak “demir bir merkezîleştirme”nin mücadele edebileceği sonucuna vardı. Muhtemelen, gözlemcilerin kolektifler hakkında bu denli farklı değerlendirmelere ulaşmasının nedeni de bu yerelcilik olgusudur: kolektifler yerel düzeyde üretken görünebilir; fakat bölgesel yahut ulusal ölçekte aynı derecede üretken olmayabilirler.

 

ENFLASYON VE ULAŞTIRMA

 

Bu kırsal egoizmi, savaş ekonomisinin bağlamı içine yerleştirmek önemlidir. Cumhuriyetçi devletin, kolektiflere mali kredi sağlama konusunda ne ciddi bir arzusu ne de bunu gerçekleştirecek yeterli araçları vardı. En az bunun kadar mühim olmak üzere, para biriminin değer kaybı, bireyleri etkilediği ölçüde kolektifleri de etkiliyordu. Savaşın ilk yılında Cumhuriyet pesetası, döviz piyasalarında yaklaşık değerinin yarısını yitirmişti; ancak dışarıdaki bu düşüşten daha belirleyici olan, ülke içindeki güven erozyonuydu. Katalonya’da fiyatlar her ay yüzde 6–7 oranında yükseliyor; gerekli malları temin edebilmek için çoğu kez takas yöntemine başvurmak zorunlu hâle geliyordu.

Kolektifler, ürettikleri malları doğrudan takas edebiliyor ve fiilen de ediyorlardı. Takas, bir yandan resmî olarak tesis edilmiş fiyat düzeyine bağlı kalmalarını (dolayısıyla hukuku ihlâl etmemelerini) mümkün kılıyor; diğer yandan Cumhuriyet parasının değer kaybının etkilerinden kaçınmalarını sağlıyordu. Ne var ki takas, aynı zamanda daha ilkel bir iktisadî düzene doğru bir gerilemeyi de ifade ediyordu; zira bu düzende yerel olan, ulusal olanın ve hatta bölgesel olanın önüne geçmekteydi. Üreticiler arasındaki basitleştirilmiş meta değişimi, para ekonomisinin daha sofistike ve karmaşık işleyişinin yerini aldı. Takasın yeniden canlanması, “gerçek mala” doğrudan erişimi bulunmayanları—ikincil ve üçüncül sektör çalışanlarını da içerecek şekilde—sistem dışında bıraktı. Cumhuriyetçi yahut “kızıl” paranın değer kaybı, kent sakinlerini ve üretici olmayan kesimleri son derece kırılgan bir konuma sürükledi.

Enflasyon sorununu ağırlaştıran bir başka unsur olarak, 1937 baharına gelindiğinde ulaştırma, bazı bölgelerde en kritik darboğaz hâline gelmişti. Rus İç Savaşı’nda olduğu gibi, ulaşım ağının çökmesi, piyasa krizini—nihayetinde de siyasal otorite krizini—şiddetlendirdi. Birliklere iaşe sevk etmek güçleşmiş; özellikle Cumhuriyet bölgesindeki bir milyondan fazla mülteciyi de kapsayan sivil nüfusu tedarik etmek ise neredeyse imkânsız hâle gelmişti. Siviller, açlık düzeyleri itibarıyla “içte bir düşman”a dönüşecek ölçüde yoksun bırakılıyor ve böylelikle “ciddi çatışmalar” üretme potansiyeli taşıyordu. Kasım 1936’dan sonra başkent konumuna gelen Valensiya’nın birçok sakini aç, korkulu ve çökkün durumdaydı.

Yıl sonunda, saatlerce kuyruklarda beklemekten yorulan kadınlar, yüksek fiyatlara karşı sokak protestolarına giriştiler. Tedarik sorunlarını aşmak için yetkililer, bir un değirmeninin münhasıran sivil ihtiyaçlara tahsis edilmesini önerdiler; ancak planı uygulamak için yeterli ulaştırma imkânı bulunup bulunmadığından kaygı duyuyorlardı. Ancak otomobil kullanımı katı biçimde kısıtlanır ve “gayriciddî geziler”den kaçınılırsa, kıtlığın hafifletilebileceği düşünülüyordu. Ulaştırma yetersizliği, 1937 sonbaharı ve kışı boyunca Valensiya turunçgillerinin ve pirincinin çürümesine yol açtı. Kamyon kıtlığı, Madrid’i savunan birliklere gönderilmesi tasarlanan gıda sevkiyatlarının terk edilmesine neden oldu. Aynı yetersizlik, süt ürünleri üretimi için sütün toplanmasını da güçleştirdi. Sürücüler, daha yüksek ücret talep ederek ve yasa dışı ticari faaliyetlere girişerek, mevcut durumu kolaylıkla kendi lehlerine kullanabiliyorlardı.

 

FİYAT VE ÜCRET KONTROLLERİ

 

Fiyat kontrolleri, iktisadî güçlükleri bizzat hızlandıran bir işlev gördü. Tarımsal kesim, Cumhuriyet’in siyasal iktisadının kendilerine karşı ayrımcı davrandığını düşünmekteydi; zira Cumhuriyet, tarımsal mallar için azamî fiyatlar (tavanlar) tespit ediyor, buna karşılık sanayi mamulleri üzerinde aynı yoğunlukta bir üst sınır rejimi kurmuyordu. Komünist militanlar, “köylülerin zeytin fiyatı konusundaki hoşnutsuzluğu”nu kayda geçirdiler. Aragón’daki tarımsal ücretli emekçiler, düşük ücretlere ilaveten itiraz ediyorlardı. İşçiler—UGT içinden bazıları ve muhtemelen çok sayıda kadın dâhil—resmî olarak belirlenmiş ücret skalasına karşı mücadele etmiş; yeni bir mutabakata varılıncaya kadar ya çalışmayı reddetmiş ya da en azından üretimi yavaşlatmış görünmekteydi. Komünistler, rahatsız edici bir ikilemle karşı karşıya kaldılar: hükümeti ve resmî ücret skalasını desteklemek, ücretliler nezdinde popülarite kaybı riskini üstlenmek demekti. Buna rağmen Komünistler, üretim lehine mevzilenerek “şok tugayları” (shock brigades) ve “gündelikçi işçilerin üretimini teşvik için parça başı ücret” çağrısında bulundular.

Bu meselede PCE’ye, FAI dâhil olmak üzere, Sol’un tüm parti ve sendikalarını kapsayan Halk Cephesi’nin geri kalanı da katıldı. Bütün siyasal yelpaze, kırda ekim ve hasat için Stahanovcu işçilerin seferber edilmesini talep ediyordu. Ücretler denetim altında tutulsa bile, kırsalda emek kıtlığı, kırsal işçilere kendi gündemlerini dayatma imkânı verdi. Mas de las Matas’ta (nüfus: 2300) ve daha genel olarak Valderrobres havalisinde (Teruel)—anarşistlerin başlıca siyasal kuvvet olduğu ve çoğu kez CNT kolektiflerinde çoğunlukları kayda geçirdiği bir bölgede—köylüler ve emekçiler “ekmek-kavgası” mahiyetindeki talepleri birinci sıraya koyma konusunda çekingen değillerdi. Kendi emekleri karşılığında yeterince telafi edilmediklerini düşünüyorlar ve tarlada çalışmaya isteksiz görünüyorlardı. Köylü üretimini teşvik etmek için CNT’nin Köylüler Bölgesel Federasyonu, tarımsal malların fiyatlarının yükseltilmesini talep etti. Bu artışlar olmaksızın—ima edildiği üzere—köylüler üretmeyecekti. Karaborsacı olmayan köylülerin (en azından bu kesimin) satın alma gücündeki aşınma, 1937 boyunca Aragón’da sürmüştür. Örneğin yıl sonuna gelindiğinde, bir kilo yağ değerindeki bir çift sandalet, artık dört kilo yağa tekabül eder hâle gelmişti.

Herkes—ister kolektivist olsun ister bireysel mülk sahibi—hükümetin, takasta kârlı biçimde kullanılabilecek zeytinyağını müsadere edeceğinden ve bunun karşılığında değeri erimiş kâğıt para ile ödeme yapacağından endişe etmekteydi. Sendika üyeleri, hükümetin kolektiflerin yağının bedelini (yalnızca gıda değil, aynı zamanda aydınlatma yakıtı olarak da değer taşıyan bir meta) kâğıt para ile değil, aynî biçimde ödemesini talep ettiler. “Gerçek mal”a yönelik bu arzu ve ona tekabül eden takas iktisadı, yalnızca Aragón’a mahsus değildi; savaş boyunca Alicante’nin kasaba ve köylerinde de görülmekteydi. Savaşın ilk iki yılında, İç Bölge ile Akdeniz havzasındaki köylüler, mamul malların (tekstil gibi) fiyatlarında yüzde 600–800’lük bir artışa karşılık, tarımsal ürün fiyatlarının yalnızca yüzde 30–40 yükselmiş olmasını, kendilerine karşı işleyen bir düzenek olarak tecrübe etmiş olmalıdır. Kentsel öncelikler kır üzerinde baskın kalmaya devam etmiş; bunun sonucu olarak hem CNT hem de UGT içinde kırsal ve kentsel çıkarlar arasında yarılmalar üretmiştir.

“Egoizmler”den kaçınmak için sendikal köylü örgütleri, şarap fiyatlarının daha yüksek bir düzeyde sabitlenmesini istiyorlardı. Azamî fiyatın (tasa) epey üzerinde yeni bir tarifenin zorunlu olduğu ileri sürülüyordu; zira üreticilerin diğer mahsulleri üretim maliyetinin hayli altında satmak zorunda kaldıkları iddia edilmekteydi. Örneğin İspanya’daki pirincin altıda birini ürettiğini ileri süren Sueca’da (Valensiya), UGT’li üreticiler, hükümetin pirinç için tespit ettiği fiyatların aşırı mütevazı (yetersiz) olduğunu söyleyerek protesto ettiler.

Kolektifler meseleyi kendi ellerine alarak karaborsacı konumuna da sürüklenebildiler. Valensiya’daki Oliva CNT kolektifi, patatesi kilo başına 0,75 pesetadan sattı; bu fiyat, 0,55 pesetalık tasa’nın kayda değer ölçüde üzerindeydi. Uyanık davranan yetkililer, kolektifin stokuna el koyarak onu bizzat sattılar. Fiyat kontrolleri ve müsaderelerin tüketiciyi ne ölçüde koruduğunu kesin olarak bilmek güçtür; ancak mevzuat ve onun tatbiki, şüphesiz üretimi azaltmıştır. Piyasaya arz edecek fazlası bulunan kesimler, Cumhuriyet’in siyasal iktisadı tarafından yabancılaştırılmıştır. Köylülerin deyişiyle “durmadan çalışan çiftçi” (el labrador que trabaja sin cesar), kârı caydıran ve pirincini, şarabını yahut hayvanlarını elinden alabilecek bir rejimden kaçınılmaz olarak hoşnutsuzluk duymaya başlamıştır. Rus ve İspanyol iç savaşları sırasında köylüler, devletin yahut birliklerin ürünlerine “adil” bir karşılık vermeksizin el koyabildiği bir dönemde, çok çalışmanın karşı-üretken olduğu sonucuna vardılar.

Kontroller ve onlara eşlik eden bürokrasi—örneğin temini güç seyahat evrakı—nispeten varlıklı köylüleri ve hatta bazı kolektifleri dahi geçimlik (subsistence) tarıma geri dönmeye teşvik etti. Valensiya’da çiftçiler portakal yetiştirmeyi bırakarak yalnızca kendi ailelerinin tüketebileceği miktarda ürün ekmeye başladılar. Her iki bölgede de seyahat edebilmiş az sayıdaki gözlemci—büyük ölçüde diplomatik personel—Cumhuriyetçi çiftliklerin Milliyetçi bölgedekilere kıyasla görece ihmal edildiğini rapor etti. Aragón’da Sariñena (Huesca) adlı bir kasabada, tüccarlar basitçe dükkânlarını kapatıp stoklarıyla yaşamayı tercih ettiler. Castellón vilayetinde tüccarlar ile lokanta, bar ve kahvehane işletmecileri, fahiş fiyat uyguladıkları için 1000 peseta para cezasına çarptırıldılar.

Ekonominin temel araçları, gübreyi ve enerji girdilerini tedarik edememesi; bireyleri ve grupları piyasa ilişkilerine katılmaktan caydırdı. Mevcut meta hacmindeki daralma, köylüleri kendi ihtiyaçlarının ötesinde üretmeye pek teşvik etmiyordu. Aynı zamanda devlet, fiyat kontrollerini tatbikte zorlanıyordu. Metaya erişimi olan askerler, hem bu metalar üzerinde hem de Cumhuriyet parası üzerinde spekülasyon yapmaktaydı. İzole otlatma alanlarına konuşlandırılmış bazı askerler, yerel köylülerle her iki tarafı da tatmin eden düzenlemeler geliştiriyor ve ülkenin geri kalanının ihtiyaçlarını fiilen unutuyordu. Barselona’da ise polis ve gıda tedarikine erişimi olanlar, konumlarını şahsî menfaat için kullanmaya ayartılmaktaydı. Hem sulamalı bahçelere hem de şehir ve banliyölerdeki pazarlarda yüzü aşkın perakende tezgâha sahip Barselona Tarım Kolektifi içindeki bazı kişiler, gıdanın yüksek fiyatından yararlanarak yasa dışı anlaşmalar yapmaktan kâr elde ettiler. Bir üye, kolektifin tarlalarından istediği sebzeleri müsadere edecek bir carabinero ile kendine özgü özel bir düzenek kurmuştu. Kolektifin başka üyeleri, polisin “hırsızlık” olarak gördükleri fiillerini durdurmaya çalıştıklarında, çoğu kez güçsüz kaldılar. Asayiş güçleri, itirazlara hakaret, aşağılama ve tehditlerle karşılık verdi.

Kolektivistler de, tasa’yı umursamayan bireysel tüccarlarla gizli satışlara giriştiler. Fiyat kontrollerine tâbi malların yasa dışı dolaşımı olan “straperlo”ya karışanlar, ücretleri kesilerek geçici olarak görevden uzaklaştırıldı. Bunların arasında bir amir, bir şoför ve kadın satış personeli de bulunmaktaydı. Ağustos ayına gelindiğinde, “şehre yakın tarlalar sürekli saldırıya uğruyor … 40.000 kilogramdan fazla sebze kayboluyor ya da zarar görüyordu. Yoksullar—ve belki başkaları—eski rejim dönemindeki başak toplama (artık toplama) pratiğini sürdürdüler. Bu kayıplar yalnızca doğrudan hırsızlıktan değil, aynı zamanda ürünleri olgunlaşmadan önce (yağmayı önlemek için) toplamak zorunda kalmamızdan kaynaklanıyor” deniyordu. Olgun bitkilerin çalınması, bir sonraki yılın mahsulü için tohum elde etmeyi de imkânsız kılıyordu.

Kıtlıklar yeni sorunlar doğurdu: yem kıtlığı yahut yemin taşınamaması nedeniyle hayvanlar telef olmaya başladı. Bu maddî güçlükler, giderek büyüyen ve birbirleriyle rekabet eden bürokrasiler tarafından daha da ağırlaştırıldı: Comité Regulador de Precios (Fiyat Düzenleme Komitesi), Comisión Nacional de Abastos (Ulusal Iaşe Komisyonu), Tarım Bakanlığı ve fiyat tespit eden diğer örgütler. Bu kurumların eylemlerini koordine edememesi “iktisadî bir felâket” doğurdu. Maksimumların tatbikindeki güçlükleri fark eden Generalitat, fiyatlamada daha geniş bir esnekliğe izin vermek istiyordu; ancak Generalitat’ın bu görece liberal çizgisi, ulusal hükümetin politikalarıyla çatışıyordu.

 

STOKÇULUK

 

Fiyat kontrolleri, stokçuluğu (hoarding) teşvik etmiş ve kıtlık ile yokluk korkularını körüklemiştir. Stokçuluk (hoarding), aynı zamanda İç Bölge’nin geleneksel tarımsal yapısını—kapalı, aile temelli üretim düzenini—da yansıtmaktaydı. Malların gizlenmesi, diğer bölgelerin beslenmesine dönük çabaları sekteye uğrattı. Yetersiz beyan ve kayıt, özellikle Katalonya menşeli olanlar başta olmak üzere tüccar ve aracılar tarafından kaçakçılığı ve karaborsacılığı teşvik etti. Katalan tüccarların, Aragón tarımsal ürünlerini düşük fiyatlarla satın alıp ardından bunları yurtdışına ihraç ederek muazzam kârlar elde ettikleri iddia ediliyordu. Katalanlar daha sonra bu dövizi kullanarak İspanyol mallarını iskonto ile satın alıyorlardı.

Kasım 1936 gibi erken bir tarihte, vurgunculuk endişeleri Aragón Konseyi’nin Tarım Dairesi’ni, kendi rızası olmaksızın buğdayın ihracını bütünüyle yasaklamaya sevk etti. Aragón yetkilileri ayrıca et ihracını da yasakladı ve bölgenin kendi arzını güvence altına almak için tedbirler aldı. Et, siviller için—hatta cephe hattındaki askerler için bile—kıt hâle geldi. Hayvanların izinsiz ticaretine girişen labradorlar (labradores: orta sınıf çiftçiler) ve çobanlar tutuklandı ve para cezasına çarptırıldı.

Niyetleri ne olursa olsun, et ihracına getirilen yasak, belirli havalilerin iktisadî düzenini bozdu. Huesca’daki Benabarre’nin seyrek nüfuslu bir bölgesinde, sakinler geleneksel olarak—özellikle keçi olmak üzere—hayvancılık gelirleriyle geçinirlerdi. Hayvan sayısı, toprağın taşıma kapasitesini aştığında, hayvanlar bölge dışındaki alıcılara satılırdı. Üstelik makul arazi idaresi uygulamaları, yakın zamanda dikilmiş ağaçları korumak için keçi sayısının azaltılmasını da gerektiriyordu. Buna rağmen satış kısıtlamaları katı biçimde tatbik edildi. Polis—ya da en azından polis kılığına girmiş kişiler—dokuz keçi satmaya çalışan bir dul kadın ile oğlunu yakaladı; onlara derhâl 2000 peseta para cezası ödetti. Talihsiz “kanun ihlâlcileri”nin, sözde “memurlar”ın huzurunda kasa kutularını açmaları üzerine, bu “memurlar” kutunun en az 2500 pesetaya ulaşan tüm muhtevasına el koydu.

Katalonya sınırındaki bazı kasabalarda, Aragón Konseyi’nin bu men’i, tarımsal ürünlerin mamul mallarla takasına dayanan olağan ticareti de engellemiş görünmektedir. Eylül 1937’de Aragón Genel Valisi José Ignacio Mantecón, “spekülatörler” ve “tekelciler”e karşı topyekûn bir mücadele emri verdi. Vali, stokçuların (hoarders) “dizginlenmemiş egoizmi”nin, normal koşullarda sonbaharda gıdanın bol olması gereken şehir ve kasabalarda yüksek fiyatlara ve kıtlıklara yol açtığını ileri sürdü. Valiye göre karaborsacılara, spekülatörlere ve tekelcilere gösterilen muamele fazla müsamahakârdı; bu kişilerin Cumhuriyet’in diğer düşmanlarıyla aynı cezalara tâbi kılınmasını talep etti. Buna ilaveten vali, kolektiflerin iktisadî ve ahlâkî bakımdan şüpheli faaliyetler yürüttüğünden kuşkulanıyor; kolektiflerin “gıda ticareti” yapmasını yasaklıyordu. Kolektiflerin stoklarını denetlemek, teftiş etmek ve gerekirse müsadere etmek belediye makamlarının sorumluluğunda olacaktı.

 

YAĞMA

 

Kasabalar, sahip oldukları malları ve bu mallara ilişkin bilgiyi gizli tutuyorlardı; zira Cumhuriyet polisinin yahut askerlerin—tıpkı devrimin ilk günlerindeki milisler gibi—bunlara el koyacağından korkuyorlardı. Bu korku gerçekçi değildi denemez; zira görüldüğü üzere polis ve askerler, kimi zaman istedikleri şeyi “keyfî/istismarcı” biçimde alabiliyorlardı. Köylülerin “fahiş fiyat uygulayan” kimseler olduğuna dair kanaatleri, bu tür davranışları meşrulaştırma eğilimi taşıyordu. Köylüler ise, birliklere, tavan fiyatın üzerinde diledikleri şeyi satmaktan ziyadesiyle memnundular.

Kasabalar, siyasal polisin ajanlarının, “faşist” köylülerden aşırı müsadere yoluyla mal toplayarak bizzat kendi şahsî çıkarları doğrultusunda hareket ettiklerinden şüpheleniyorlardı. Polis, çok sayıda sakini tutuklayıp para cezasına çarptırıyor; bu tutukluların ailelerini besleme ve giydirme yükü ile masrafı, belediye meclisleri ve kolektiflerin üzerine bırakılıyordu. Aragón Konseyi’nin polisleri, ulaştırma etrafında kümelenen bir dizi istismarla suçlandı. Silah tehdidi altında, Antifaşist Milislerin Ebro Kolonu’na ait benzin pompası görevlisini tanklarını doldurmaya zorlamışlardı. Bir gün içinde yaşanan üç ayrı “polis şantajı” hadisesi, milisi pompaları korumak üzere bir makineli tüfekçiyi nöbetçi olarak konuşlandırmaya sevk etti. Polis ayrıca, Aragón kırsalındaki pek çok yer gibi az sayıda özel otomobile sahip olan, telefon ve telgrafı bulunmayan Huesca’daki küçük Arén kasabasının hekiminin arabasına da el koydu. Genel olarak Aragón Konseyi, bazı çevreler nezdinde yolsuzluk ve kayırmacılıkla anılır bir şöhret kazandı.

Huesca’daki Tardienta’da, Antifaşist Komite’nin CNT, UGT ve IR (Sol Cumhuriyetçi) üyeleri, görünüşe göre PSUC mensuplarından müteşekkil bir milis kolonu tarafından kasabanın bütünüyle tahrip edilip yağmalandığını ileri sürdüler. Anarşist bir kolektife sahip olan ve Temmuz’da isyancı sivil muhafızların bertaraf edilmesinde önemli rol oynamış 100 ila 500 CNT üyesini barındıran Tardienta, milisleri köylü evlerinde misafir etmeyi kabul etmişti. Milisler, köylülerin mobilya ve aletlerini yemek pişirmek ve ısınmak için yakıt olarak kullandılar. Kolayca satabilecekleri şeyleri çaldılar; hayvanları yediler; onlarca vagon buğdayı Katalonya’ya sevk ettiler. Valensiya’daki Riba-roja’da askerler, bir kolektifin ağaçlarını sebepsiz yere tahrip etmiş; ayrıca kolektife ait yemişleri, zeytinleri, meyveleri ve sebzeleri tüketmişti.

Haziran 1937’de Savunma Bakanlığı, askerlerin sivilleri yağmalamasından yakındı ve bu tür fiillerin ağır biçimde cezalandırılacağı uyarısında bulundu. Yağma, Cumhuriyet parasının değer kaybı ve Halk Ordusu’nun askerlerine maaşlarını muntazam aralıklarla ödeyememesiyle irtibatlı olabilir. Askerler, yağma yoluyla ücretlerini “tamamlama” hakkını kazandıklarını düşünmüş olabilirler. Mayıs 1938 ortalarına gelindiğinde, Valensiya’daki Liria havalisinde on ila yirmi kişilik, iyi silahlanmış küçük firari gruplar, her gün CNT kolektiflerinden ve izole çiftliklerden yiyecek ve yardım talep ediyordu. Liria kolektifleri ve genel olarak Valensiya bölgesindeki kolektifler, düzenli ordu birliklerinin, usulüne uygun yetkilendirme olmaksızın yiyecek ve barınak talep ettiği bir gerilim tarihine zaten sahipti. Silahlı ve aç firariler, görünürde “faşist” olmasalar bile, Cumhuriyet bölgesinde düzen açısından ciddi bir meydan okuma teşkil ediyorlardı. Bu firariler, aynı zamanda, Cumhuriyet’in mülkiyeti güvence altına alamadığına dair mülk sahipleri arasındaki korkuları da pekiştiriyordu. Cepheden firarları durdurmak ve çiftlikleri korumak için CNT yetkilileri, kırsal alanda yoğun devriye faaliyeti tavsiye ettiler.

Bu bağlam içinde, kolektiflere yönelik saldırılar yeni bir açıdan değerlendirilebilir. Görüldüğü üzere tarihçiler, Cumhuriyet Ordusu’nun bazı birliklerince gerçekleştirilen saldırıları çoğu kez siyasal terimlerle yorumlamışlardır: Komünist birlikler, denildiğine göre, kırdaki devrimi imha etmek istiyordu. Bu doğru olabilir; ancak bu saldırılar, aynı zamanda köylü–ordu karşılaşmalarının seküler (uzun dönemli ve süreklilik arz eden) tarihindeki bir başka bölüm olarak da görülebilir. Bazı askerler gerçekten ikna olmuş Komünistler iken, diğerleri yalnızca yağmacıydı. Aragón’da Haziran ayında, silah tehdidiyle kamyonları durduruyor; hem araçlara hem de içindeki yüklere el koyuyorlardı. CNT Köylüler Sendikası’nın ifadesiyle: “Kolektiflere karşı işlenen bu taşkınlıklar sona ermelidir. Hükümet, Halk Ordusu birliklerinin levazım subayının onayı olmaksızın müsadere ettiği ürünler için, kolektiflere ve bireysel çiftçilere levazım subaylığı yahut başka bir resmî merci aracılığıyla ödeme yapılmasını sağlayacak gerekli tedbirleri almalıdır.” CNT’li köylüler açısından mülkiyet haklarının ihlâli, liberteryen militanların baskı altına alınması kadar skandal bir mahiyet taşıyordu.

 

İÇ İŞLEYİŞ

 

Dış dünyanın baskıları, iç güçlükleri daha da şiddetlendirdi. Savaş uzadıkça kolektifler, üyelik bakımından daha seçici davranmaya başladılar. Muhtemelen bu durum, kolektif başına düşen üye oranındaki gerilemeyi kısmen açıklamaktadır. 1937 ortasından 1938 sonuna kadar kolektiflerin sayısı yüzde 25 artarken, kolektivistlerin sayısı yüzde 50 azaldı. 1937 yazında kurulan yeni kolektifler, üretken olmayan üyelerin sayısını sınırlamayı hedefleyen kurallar koydu. Daha önce katılmamış olan altmış yaş üstündekiler, kolektiflerde çocuksuz dullar ve ebeveynleri üye olmayan reşit olmayanlar dışlandı. Katılan herkesin en az bir yıl kalması şart koşuldu ve sendikaya üye olması zorunlu kılındı.

Merkez bölgenin CNT köylü örgütlerinin bir toplantısında Toledo delegesi, üretken olmayanlara—yani dullara, yetimlere, bedensel engellilere ve yaşlılara—destek meselesinin üyeler arasındaki en bölücü ihtilaf noktası olduğunu düşünüyordu. Merkez CNT Bölgesel Köylü Federasyonu, teşvik (incentives) ile sabit (aile) ücreti (fixed family wage) arasındaki tercihi tartıştı. Sabit aile ücreti, birçokları tarafından, devrim öncesi eşitsizliklerin yeniden canlanmasına karşı bir teminat olarak görülüyordu. 1936 sonbaharında Katalonya ve Levante’nin CNT bölgesel sendikaları, çocuk sayısına göre baba üzerinden ödenen “aile ücreti”ni uygulamaya sokmuştu. Graus (Huesca) kolektifi aile ücretiyle başlamış; ancak 1937 sonbaharına gelindiğinde üretime dayalı bir teşvik düzeni ihdas etmeye mecbur kaldığını düşünmüştü.

Bölgesel CNT yetkilileri, hem kolektif hem de özel arazilerde “tarımsal üretimin düştüğünü ve hayvan varlığının hızla tüketildiğini” rapor ediyorlardı. Ciudad Real’de Valdepeñas’ın doğusundaki bir havalide, “hasadın ortasında, bu kasabaların tüm servetini denetleyen sendika yerel şubeleri işlerini yapmadı ve yerel sendika liderleri çalışmaya zorlanmak zorunda kaldı.” İnsan gücü ve makineler ya hazırlıksızdı ya da yetersizdi. Tarımsal üretimi rasyonelleştirme arzusunu yansıtan elektrifikasyonu ve mekanizasyonu bulunan bir çiftlik, uygun biçimde işletilse vilayetin “tahıl ambarı” olabilecekken, terk edildi. Emekçilerin ve biçerdöverlerin verimliliği, “patronlar dönemi”nde ulaştığı düzeyin hayli altına düşmüştü: “Neredeyse tüm işçiler, gündelik ücretlerini almaktan başka hiçbir şeyi umursamıyor. Denetimli ekonomiyi, sanki özel mülkiyetmiş gibi ele alıyorlar.” Üretimi artırmak için teşvikler ve parça başı ücret (piecework) önerildi. Bölgesel CNT yetkilileri, ekonomiyi tahrip ettiği söylenen “bazı yoldaşların egoizmi”ni denetlemek üzere, her sendika ve her kolektife adanmış bir militan görevlendirilmesini de teklif ettiler.

Parasal teşvikler ve disiplin etrafındaki bu tartışma ışığında, CNT ile UGT’nin 18 Mart 1938’de imzaladığı ortak programı yeniden değerlendirmek verimlidir. Gözlemciler bu programı çoğu kez CNT’nin, Komünist ve UGT taleplerine boyun eğerek aile ücretini sona erdirmeyi kabul ettiği bir “teslimiyet” olarak yorumlamışlardır. Ne var ki ücretin üretkenliğe bağlanması yönündeki kararın gerisinde, Konfederasyon’un militan ve lider kadrolarının tabanı motive etme ve onu daha çok çalışmaya sevk etme arzusu da bulunmaktaydı.

Emek kıtlığı, üretimi ayrıca sekteye uğratıyordu. İç savaş, modern İspanyol tarımının tarihinde belki de ilk kez “ellerin” kayda değer ölçüde kıtlaştığı bir durum yaratmıştı. Birçok erkek orduya alınmıştı; diğerleri ise daha yüksek ücretler ve şoförlük gibi bazı mesleklerde daha geniş fırsatlar nedeniyle—üstelik kârlı küçük çaplı ticaret yapma imkânları da bulunduğundan—kentlere çekiliyordu. Erkek sendikacılara göre kadınlar, ücretli emek karşısında “öylesine derin önyargılar” taşıyorlardı ki, onları sendikalara sokmak ve tarlada çalıştırmak için kadın militanların aktif bir kampanya yürütmesi gerekiyordu. Çalışmaya isteksizliğin gerekçelerinden biri de şu olabilir: kış yaklaşırken hem kadın hem erkek köylüler giysi ve ayakkabıdan mahrumdu. 1938 başlarında işgücü kıtlığı daha da şiddetlenince, birçok köyde kadın varlığı baskın hâle geldi.

Buna rağmen sendikalar, kadınlara daha düşük ücret ödeyerek ve hatta Berbegal (Huesca) köyünde bekâr kadınları kolektiften ihraç ederek kadınlara karşı ayrımcılığı sürdürdüler. Birçok kolektifte kadınların oy hakkı yoktu. Bununla birlikte en basiretli sendika liderleri, emek kıtlığı döneminde kadın işbirliğinin mutlak surette zorunlu olduğunu kavrıyorlardı. Sendika liderleri, kadınlara yönelik meslekî eğitim programlarını ve yeni fırsatları desteklediler; ancak yeni işlerin “biyolojik” bakımdan uygun olması ve “ırkın dejenerasyonu”na katkıda bulunmaması gerektiğini de ileri sürdüler. Cinsiyetçi yaklaşımlarına rağmen, kolektifler kimi zaman kadınları en güçlü savunucuları olarak buldular: Peñalba’da (Huesca) yerel otoriteler kolektifin sütüne el koyduğunda kadınlar protesto ettiler. Genç kadınlar ayrıca, kolektifleştirmenin bazı köylere getirdiği, özellikle cinsellik ve karma eğitim bakımından dinî tahakkümden görece özgürleşmeyi de tercih edebiliyorlardı. Ebeveynler, birçok kolektifte çocuk eğitimine ve okuryazarlığa yapılan vurguyu takdir ediyordu.

Lérida kolektifi, 35.000–40.000 nüfuslu bu kasabada tek kolektif olup, hakkında nispeten tam sayılabilecek belgelendirme bulunan az sayıdaki tarımsal kolektiften biridir. 1936 sonbaharında CNT, “faşist”lerden müsadere edilmiş yahut onlar tarafından terk edilmiş topraklarda bu kolektifin kurulmasının itici gücüydü. Görünüşe göre Lérida’da CNT taraftarları genellikle UGT yandaşlarından daha az toprağa sahipti; UGT taraftarları ise kolektiflere katılmaya görece ilgisizdi. 1936 sonuna kadar kolektif, büyük sürtüşmeler olmaksızın işlemiş görünmektedir. 1937 baharına gelindiğinde kolektif, 100 aileyi, 400 üyeyi, mısır ve tahılla ekili 300 hektarı ve traktör, kamyon ile diğer makinelere erişimi kapsıyordu. Üyeler işlerini tatmin edici biçimde yerine getiriyordu; fakat kısa süre sonra problemler belirdi. Örneğin 1936 Noel’inden önce, on ila on iki yoldaşın beslenme ve giydirilme işlerini yürütmek zorunda olan bir kadın, aşırı iş yükünden şikâyet etti.

Emek ihtilafları, kolektifi daha fazla kural koymaya sevk etti. Şu hüküm bunlardan biriydi: Çalışma saatleri içinde devamsızlık yapan herhangi bir yoldaş, üçüncü ihlâlde kolektiften ihraç edilecekti. Fedakârlığa yönelik isteksizlik, yerel düzeyde ustabaşıların (foremen) ihdasını bir zorunluluk hâline getirmiş; liderliğe de, görevini yerine getirmeyenleri disipline etme yetkisi verilmiştir. En mühim güçlük, kolektivistlerin ne ölçüde çalışması gerektiği meselesinde düğümlenmekteydi. Bazıları sınırsız (sonsuz) fedakârlığı savunuyor; diğerleri ise belirli çalışma saatlerinin tanımlanmasını istiyordu. Ocak 1937’de ikincilerin talep ettiği çalışma saatleri tespit edildiğinde, “hiçbir gerçek ilgi göstermeyen ve geç gelip erken çıkan” kimseler tarafından bu düzenleme fiilen umursanmadı. Geç kalma sorunu yıl boyunca sürdü. Hatta, Foucauldcu bir tarzda, geç kalma olgusu yeni kontrol ve muhasebe (accounting) usullerini teşvik etti. Bir yoldaşa, personelin tüm giriş-çıkışlarını kaydetme görevi verildi. Bir üye, “işin ne olduğunu bilmeyen ve çalışmak istemeyenler için istatistiklere ihtiyacımız var” diye not düşüyordu. Genel kurul, her bir çiftlikten (finca) “az çok okuyup yazabilen” bir kişiyi görevlendirerek, o çiftliğin varlıklarını envanterlemesini ve ücretli emekçilerin günlük giriş-çıkışlarını kayda geçirmesini kararlaştırdı. Haziran 1937’ye gelindiğinde kooperatif dükkânı sıkı biçimde gözetim altına alınmıştı.

“Çok çalışanlar” ile “neredeyse hiçbir şey yapmayanlar” arasındaki ayrım, bu ve benzeri kolektiflerde başlıca tıkanma noktası hâline geldi. Kolektiflerde çalışma yükümlülüğü ilke olarak evrenseldi; ancak Lérida’da bazı çiftlikler, az çalışmalarıyla şöhret bulmuştu. 1937 boyunca işçiler erken çıkıyor ve aletleri yol kenarında terk ediyorlardı. Çalışmaktan kaçınanların tasfiyesi yönündeki öneriler çoğaldı: “İşlerini yapmadıkları için hepsi ihraç edilmeli. İstediklerini yapma hakları yok.” Hasta olduklarını söyleyenlere, bunu tıbbî bir belgeyle ispat etmeleri söylendi. Mayıs sonuna doğru genel kurul, “işini yapmayan yoldaşları” ve “sarhoş olanları” işten çıkarma (discharge) hakkını kendisine tanıdı. Bu ikinci gruptan biri Ağustos 1937’de kolektiften dışlandı. Genel kurul ayrıca, asılsız ithamda bulunanları yasakladı; en az bir vakada kural ihlâlcisini ihraç etmek zorunda kaldı.

Bazı üyeler, kolektif dışında çalışan çocuklarının gelirini beyan etmiyordu. Ücretli emeğin sağladığı nakdi geliri elde etmek istiyorlar; fakat aynı zamanda kolektif üyeliğinin sağladığı menfaatleri de kaybetmek istemiyorlardı. Bu gizleme davranışı, gelir beyanı kurallarını ihlâl etti ve ihraçla neticelendi. Başka kolektifler de dışarıdan gelir beyanı konusunda sıkı kurallar uygulamış; üyelerin, kolektifin standart ücretinin üzerindeki tüm ücretleri kolektife devretmesini talep etmiştir. Ağustos 1937’de, beyan edilmemiş ikinci işte çalışan bazı üyeler dışlandı. Bazı kolektivistler, kolektifin gıdasını kolektivist olmayan aile üyelerine tahsis ettiler.

Nisan 1937’ye gelindiğinde, vilayet merkezindeki mülteci nüfusunun büyümesini yansıtan gerilimler, eski ve yeni üyeler arasında belirginleşti. İlk üyeler—kendilerinin “hakiki kolektivist ruh”u taşıdıklarını, yani “sınıf ayrımı olmaksızın her şeyin herkes için” olduğunu düşündüklerinden—yeni üyelerin “kolektifin ne olduğunu anlamadığını” ileri sürdüler. Lérida İş Bulma Bürosu’nun yönlendirdiği işçilerin “kolektif için çalışma konusunda vicdanlı olmadıklarından” yakındılar. Haziran’da “kolektifin bir sığınak (sanctuary) hâline gelmemesi gerektiği” söylendi. Temmuz’a gelindiğinde kolektifin “fazla insanı” vardı. Buna karşılık yeni üyeler—ki bunlar mültecilerdi—ayrımcılığın mağduru olduklarını düşünüyorlardı. 1937 yazında kendi gizli toplantılarını örgütlediklerinde, liderlik saldırgan biçimde tepki verdi: genel kurul, mültecilerin konuşma ve oy kullanma hakkını kaldırdı ve onların ihraç edilebilmesine izin verdi.

Gerilimler, 1937 sonbaharına da sarktı. Bazı üyeler bir dilekçe dolaştırdı ve bu dilekçeyi Generalitat’a göndererek liderliği hırsızlık ve yolsuzlukla suçladı; bu, kolektivistlerin kendi görevlileri hakkında sıkça dile getirdiği bir şikâyet tipiydi. Liderlik, ithamları inandırıcı biçimde çürüttü ve CNT’nin yerel federasyonundan sağlam destek aldı. İdare, muhaliflerden birinin aile geçmişi nedeniyle de avantaj elde etti: söz konusu kişinin eşi ve kızı, sınırda “binlerce peseta” ile kaçmaya teşebbüs ederken yakalanmıştı. Dilekçenin savunucuları kolektiften ihraç edildi.

Tecrübeli bir militan—kolektivistlerin en faal ve en saygı duyulanlarından biri—“Çingeneleri ihraç edelim; çok gençler ve çok çocukları var” diye teklif etti. Çingeneler, elbette, modern “izm”lerin çeşitli aktivistleri tarafından telkin edilen üretimci yaşam tarzını hiçbir zaman benimsememişti. George Orwell’in kaydettiği üzere, devrimin zirvesi sırasında dahi Barselona sokaklarında dilenmeye devam etmişlerdir. Aile ücreti ölçeği dikkate alındığında, kalabalık aileler kolektif için mali bir yük teşkil ediyordu. Kolektifin sosyal ve tıbbî hizmetlerinden yoğun biçimde yararlanan büyük ailelerle, daha az yahut hiç çocuğu olmayanlar arasında çatışma patlak verdi. Benzer bir problem, yaşlıların ne ölçüde çalışacağı ve topluluğa katkısının ne olacağı meselesiydi. Genel kurul, çeşitli yaş grupları ve cinsiyetlerin ihtiyaçlarını dikkate alarak ücreti bu ihtiyaçlara bağlamayı hedefleyen karmaşık bir ücret skalasını onayladı.

Buna rağmen toplumsal cinsiyet temelli sürtüşmeler devam etti. Bir kadın yoldaş, günlük 8 pesetadan daha düşük ücretli emeği reddetti. Kolektifin çiftliklerinden birinde kadınlar, saman üzerinde uyuma emrine karşı greve gittiler. Ancak şu da belirtilmelidir ki, şilteler birçok kolektifte kıttı; bazı durumlarda bir şilte edinebilmek için kadının hamile olması gerekiyordu. Cinsiyetçi erkek liderler şu sonuca varmışlardı: “Kadın meselesi bütün kolektiflerde benzerdir. Bunun sebebi egoizm ve fedakârlık ruhunun eksikliğidir. Ne yazık ki vicdanlı kolektivist kadın yoldaş sayısı azdır. Kadın yoldaşlar, temizlik ve yıkama gibi bazı işleri yapmak zorundadır.” Süt ürünleri işinde çalışmayı reddeden bir kadın, ihraçla tehdit edildi. Kadınlara, Ağustos 1937’de bir pazar günü yapılacak genel kurula katılmamaları hâlinde cezalandırılacakları bildirildi.

Mayıs ayına gelindiğinde “siyasal saflık” meselesi gündeme çıktı. Kolektif, CNT–AIT (Birinci Enternasyonal) çizgisindeydi; fakat yetişkin yaşamı boyunca Konfederasyon’a mensup kalmış militanları bulmak zordu. Görevlileri seçmek için bir üye, “geriye değil ileriye bakalım; çünkü geçmişe bakarsak Konfederasyon’a sadık kalmış sadece dört yoldaş buluruz” diye tavsiyede bulundu.

İşçiler ile üretim miktarı ve kaliteyi denetleyenler arasındaki ilişki düşmanca bir mahiyet taşıyordu. İşçiler, sorumluları sürekli aşağılıyor; onlara “burjuva” yahut “diktatör” diyordu. Bazı işçiler yöneticileri tehdit ediyor; diğerleri ise, sorumlu delegelerin kendilerini burjuvazinin yaptırdığı kadar ağır çalıştırdığından şikâyet ediyordu. Yöneticilerin ve delegelerin otoritesi, bizzat kendi sorumsuz davranışlarıyla da aşındı. Bazıları kasabanın cazibeleri uğruna işlerini terk etti. Bir diğeri, “gerekli evrakı temin etmek çok zor” diye kendini gerekçelendirerek evinde benzin ve motor yağı sakladı. Genel kurul, kendi delegeleri ve yöneticilerinin çalışmalarını denetlemek ve teftiş etmek üzere tedbirler geçirmek zorunda kaldı.

 

SONUÇ

 

Tarihçiler, kolektiflerin güçlüklerini sıklıkla dışsal kuvvetlere—yani savaşın baskılarına ve Konfederasyon’un siyasal düşmanlarının saldırılarına—atfetmişlerdir. Şüphesiz, etkin ve yekpare bir hükümetin desteği olmaksızın kolektiflerin nasıl müreffeh olabileceğini görmek güçtür. Ne var ki işçilerin bizzat kendi içlerindeki ayrışmalar, siyasal gerilimleri ve iktisadî yetersizlikleri daha da ağırlaştırmıştır. Üyelerin pek çoğu—hatta belki de çoğunluğu—önceliği evvela kendi ihtiyaçlarına vermiş; bundan sonra, kendilerinden ve ailelerinden daha geniş toplulukların ihtiyaçlarını dikkate almıştır. Bir davaya adanmış aktivistler, görece bencil bir tabanla yüzleşmek zorunda kalmışlardır.

Köyün somut gereksinimleri, bölge, Cumhuriyet yahut devrim gibi daha geniş ölçekli referanslara kıyasla daha fazla dayanışma üretmekteydi. Grup büyüdükçe yahut dava daha soyut bir nitelik kazandıkça, bağlılık derecesi belirgin biçimde düşmekteydi. Çarpıcı bir biçimde, İspanyol kolektiflerindeki üretimci (productivist) militanlar ve yöneticiler, güçlü ve merkezî bir devletin desteğine rağmen motivasyon ve disiplin sorunları rapor eden Sovyet muadillerine benzemeye başladılar. SSCB’de olduğu gibi, birçok kolektivist, “tam anlamıyla üretici” sayılmayan herkese—İspanyol bağlamında kadınlara, yaşlılara, Çingenelere ve kimi zaman askerlere dahi—karşı güçlü bir güvensizlik sergilemiştir.

Malları ve bilgiyi stoklamak, kolektiflerin dayanışma kovanları olmadığını gösteriyordu. Takas ve karaborsacılık, çok sayıda kent sakini ile Halk Ordusu’nun önemli bir kısmını açlığa terk eden bir işleyiş doğurmuştur. Cumhuriyet, hayat memat mücadelesini kazanmak için köylü enerjilerini yeterli ölçüde seferber edebilecek kapasiteyi ortaya koyamamıştır. Ücret ve fiyat kontrolleri ile birliklerin disiplinsizliği, tarımsal egoizmleri pekiştirerek ters tepmiştir. Aşağıdan (from below) toplumsal tarih yaklaşımı, kırsal ile kentsel arasındaki çatışmanın, Cumhuriyet’in gerilemesi bakımından, İspanya İç Savaşı tarih yazımının geleneksel odağı olan siyasal ve toplumsal bölünmeler kadar belirleyici olduğunu göstermektedir.

 

 Kaynak: AgColls.pdf